Szlak historii Przygórza. Tablica 1.

Przygórze to osada, której początki w latach 20. XVII w. związane były z siedziskami hodowców ryb w stawach majątku Wolibórz na Piekielnicy. Później, ok. 1660 r., w ich miejscu właściciel majątku – Johann Georg von Morganthe założył mały folwark, o czym dowiadujemy się z "Kroniki Miasta Nowa Ruda" autorstwa Josepha Wittiga.

"Wokół huty wyrosła maleńka wiejska kolonia. Jeden kawałek lasu za drugim padał ofiarą hutmistrza, służąc za opał w piecu hutniczym (dotyczy huty szkła w Glashütte – przyp. autora), a równocześnie gorliwi osadnicy zakładali w tym miejscu pola uprawne. Również pan dziedzic założył tam swój własny folwark". W przypisie polskiego tłumaczenia kroniki zostało napisane: „Na miejscu tej osady wyrosło dzisiejsze Przygórze. W 1787 r. wieś nosiła nazwę Köppernig, potem Köpprich".

Nazwa folwarku Köppernig została wymieniona w sprawozdaniu inspektora szkolnego Augusta Knötela z wizytacji w Köpprich w 1870 r. Był on także twórcą wymyślonej teorii o pochodzeniu nazwy osady od nazwiska wielkiego astronoma Mikołaja Kopernika, a wzorem była dla niego identyczna nazwa wsi na dzisiejszej Opolszczyźnie.

Właściwa nazwa osady, zawarta w dokumentach już z końca XVII w., to Köpprich w księdze pogrzebów parafii w Woliborzu z 1696 r., w której odnotowano pogrzeb młynarza Kleinera z Köpprich, oraz w akcie nadania na uruchomienie kopalni miedzi z końca XVII w. lub XVII/XVIII w. "niedaleko od Köpprich". Zatem nazwa Köpprich jest o prawie 100 lat starsza od nazwy Köppernig. Kolejna faza historii Przygórza od lat 50. XIX w. związana była z powstaniem huty żelaza "Barbara" oraz osiedla przemysłowego w jej sąsiedztwie. Ostatni istotny akord rozwoju przestrzennego osady miał miejsce w latach 20. XX w., kiedy powstało kilka dużych obiektów mieszkalnych oraz, z inicjatywy gwarectwa Neuroder Kohlen-und Tonwerke, dwóch "małych osiedli" domków dla pracowników przygórskich zakładów: kopalni węgla "Rudolph" i zakładu po byłej hucie "Barbara".

Przyjęło się twierdzić, że nazwa Köpprich pochodzi od słowa kupfer, które jest zgermanizowaną formą łacińskiego wyrazu cuprum, czyli miedź.

Badania etymologiczne nad pochodzeniem nazwy Köpprich wykluczają tę teorię. Czy była to nazwa samoistna? Czy ewentualnie miała związek ze znacznie wcześniejszą nazwą lokalną na obszarze Przygórza? 

W 1615 r. w urbarzu dóbr noworudzkich Stiellfriedów, w części dotyczącej folwarku Dittrich na obszarze dzisiejszego dolnego Woliborza, umieszczono nazwę rzeki Piekielnicy, którą zwano wtedy Koppering/Kopperung. Była to rzeka, która w swojej nazwie otaczała (niem. Ring) górę (niem. Koppe). Tą górą był cały masyw ze swoimi trzema szczytami: Garncarzem (niem. Quingenberg), Garbcem (niem. Romshübel, w języku Niemców Sudeckich Romshügel) oraz Golcem (niem. Eisen Koppe). Już jednak w urbarzu dla majątku Wolibórz z 1628 r. nazwa tej rzeki brzmiała Keprig i określała rzekę opływającą "bogatą górę". Jakie wydarzenia wpłynęły na zmianę nazwy rzeki. Wydaje się. że były nimi efekty badań poszukiwawczych rud metali, w tym głównie miedzi i galeny, prowadzone w "górach Woliborza", jak je potocznie wtedy zwano. Wyniki tych poszukiwań musiały być na tyle obiecujące, że cały masyw określono "bogatą górą". Jeden z jego szczytów nazwano Romshübel czyli górą surowców, a rzekę je opływającą Keprig. To od  nazwy tej rzeki utworzono nazwę folwarku Köpprich,  powstałego w 1660r w jej górnym odcinku poniżej osady Glashütte.

Tak też rozumieli znaczenie nazwy Köpprich jego niemieccy przedwojenni mieszkańcy, wywodzący ją od wyrazu Koppe. Na takie też pochodzenie nazwy Köpprich wskazuje powojenna nazwa Przygórza czyli osady powstałej przy górze.

Zapraszamy na Szlak historii Przygórza!

 Ryc. 1. Plan Przygórza z lokalizacją tablic. Kliknij, by przejść do mapy.

Opracowanie: Ewa Kawałkowa dla Sołectwa Przygórze w ramach realizacji Funduszu Sołeckiego 2025.