Szlak historii Przygórza. Tablica 11. Kopalnia "Rufolph" szyby wydobywcze "Wiesen/Graf Schweinitz"

Kopalnia "Rufolph" szyby wydobywcze "Wiesen/Graf Schweinitz" 1801-1875

Z południowo-zachodnich zboczy wzgórza Lirnik, w rejonie Jugowa, wypływa potok, który miejscowa niemiecka ludności już od kilku wieków nazywała potokiem granicznym. Jego częścią biegła granica między majątkiem Wolibórz i majątkiem Stiellfriedów w Jugowie. Przy tej granicy, na obszarze majątku Wolibórz, Gisbert II Hemm von Hemmstein uruchomił drugą w tym rejonie, po kopalni "Sophie", kopalnię "Rudolpf". Akt nadania dla niej pochodzi z dnia 9 lutego 1793 r. W 1797 r. kopalnię tę kupił Aleksander Anton von Magnis z Bożkowa, który od 1793 r. był właściciel majątku Wolibórz. Jeszcze w 1797 r. von Magnis uruchomił nowe pole górnicze kopalni "Rudolph", o takiej samej nazwie. Pole to, o powierzchni ok. 200 m kwadratowych, rozpościerało się po przeciwnej stronie doliny Piekielnicy, na południowo-zachodnim zboczu Golca. Kopalnia ta nie była dochodową, przynosiła same straty, dlatego też w 1797 r. wyciszono ją, a wydobycie rozpoczęto na nowym polu górniczym. Tutaj do końca 1797 r. wydrążono dwudziestometrowy nowy szyb wydobywczy "Wiesen" (niem. łąka), sztolnię transportowo-wydobywczą "Rudolph" oraz sztolnię odwadniającą o długości 300 m. Na jej trasie wydrążono także szyb odwadniający, którego zwieńczenie oszalowane zostało cegłami. Szyb ten, obecnie zaczopowany, do dzisiaj widnieje powyżej bloku nr 245 od strony północno-zachodniej. Rozpoczęto także drążenie łącznika tzw. Pfarrer Stollen, czyli sztolni parafialnej, która miała łączyć kopalnię "Rudolph" z wyciszoną kopalnią "Valentin" niedaleko dworu majątku Wolibórz. Sztolnię tę wykonano w 1801 r. Od tej chwili należy datować oficjalne zakończenie budowy kopalni "Rufolph" w nowym miejscu oraz wznowienie kopalni w rejonie dworu Wolibórz, od teraz zwanej "Neue Valentin". W tym roku szyb "Wiesen" osiągnął  głębokość 35 m, charakterystyczną dla modelu kopalń w tym czasie. W celu ułatwienia transportu wysortowanego węgla, wytyczono nową drogę od kopalni do drogi węglowej. Miejsce ich zbiegu nastąpiło niedaleko od późniejszego szybu "Bernhard". Świadkiem wytyczania tego łącznika jest piaskowcowy granicznik na prawostronnej jego skarpie, powyżej ostrego zakrętu między domami nr 251 i 246a. Po prawej stronie szybu "Wiesen" i nowej drogi była usypywana hałda skały płonnej.

W 1805 r. kopalnia "Neue Valentin", cały czas borykająca się z problemami technicznymi, została skonsolidowana z kopalnią "Rufolph", a wydobycie węgla z jej pola przebiegało jeszcze do 1810 r.

W 1815 r. A.A. von Magnis utworzył rodzinne gwarectwo, które swoim zarządem obejmowało cztery kopalnie Magnisów: "Frischauf" w Bożkowie, starą kopalnię na Zaciszu, "Ruben" w Kolnie oraz "Rudolph" w Przygórzu. Pierwszymi decyzjami nowego gwarectwa było wyciszenie na 15 lat kopalni "Sophie" oraz rozpoczęcie drążenia, poniżej sztolni "Rudolph", nowej sztolni "Anton", której nazwę nadano na cześć Aleksandra Antona von Magnis. 

W 1821 r. w państwie pruskim ustanowiono nowe prawo, które zwiększało wielkość pół górniczych do 1 km kwadratowego. Pozwoliło ono gwarectwu powiększyć pole górnicze kopalni "Rudolph", stworzyć nową strukturę kopalni oraz stosować nowe sposoby fedrowania. Aby zminimalizować koszty wydobycia węgla, powyżej szybu "Wiesen", wzdłuż drogi węglowej, zaczęto drążyć tzw. peryferyjne szyby wydobywcze przy granicy nowego pola górniczego. Do 1850 r. wydrążono i eksploatowano 20 takich szybów, a były to m.in. szyby od strony północno-zachodniej : "Franz", "Frohe Hoffnung" i obok niego mniejsze szyby "Caroline", "Aleksander", "Johannes", następnie dalej w kierunku południowo-wschodnim szyb "Glückauf", dalej duży szyb "Bernhard" wraz z towarzyszącymi mu szybami "Versuchs" i bezimiennym szybem po jego południowo-wschodniej stronie, a także szyb "Anton", który wydrążono na końcu sztolni o tej samej nazwie. Dalej w kierunku południowo-wschodnim szyby "Pfeiler", "Belle Aliance" i przed dworem w Woliborzu – szyby "Hubert" oraz "Wilchelm". Wymienić także należy szyby "Wald", "Schurf", "Hilf". Wielkim problemem kopalń były wody podziemne. W celu zminimalizowania ich oddziaływania drążono szyby i sztolnie odwadniające. W 1830 r. przystąpiono w kopalni "Rudolph" do drążenia drugiej sztolni odwadniającej o nazwie "Philip". Początkowo połączyła ona szyby "Vorwärtz", który był na tym odcinku, jak wskazuje jego nazwa, szybem przodkowym ,z szybami "Wiesen" i "Franz". Po 1875 r. wydrążono jej odnogę od szybu "Wiesen/Graf Schweinitz" do szybu "Mehner" i od niego, w kierunku zachodnim, aż do Piekielnicy. Obudowany jej wylot znajduje się po prawej stronie drogi do Zatorza przed zakrętem i mostem na wysokości domu nr 188b.

W 1829 r. ponownie uruchomiono kopalnię "Sophie", od której rozpoczęto drążenie przekopu do szybu "Wiesen" kopalni "Rudolph". Inwestycja ta była z jednej strony działaniem wyprzedzającym dla przyszłej konsolidacji kopalń na obszarze Przygórza, a z drugiej, wraz z uruchomieniem w 1843 r. kopalni "Glückauf August", sondowaniem zalegania pokładów węgla na zachód od szybu "Wiesen".

Druga połowa lat 40. XIX w. to okres wielkich zmian w kopalni "Rudolph". W 1847 r. przystąpiono do powiększenia i pogłębienia szybu "Wiesen". Ostatecznie osiągnął on głębokość ok 150 m i z tą chwilą "Rudolph" stał się kopalnią głębinową, najgłębszą w tym czasie na całym Śląsku. W szybie "Wiesen" dokonano podziału na część wydobywczą, transportową i wentylacyjną, umieszczając w niej pompę wentylacyjną i maszynę wyciągową uruchamiane silnikami parowymi. To właśnie w kopalni "Rudolph", jako pierwszej w okręgu noworudzkim, zastosowano maszyny parowe. W celu ich instalacji, do 1849 r. w jej nadszybiu od strony północno-zachodniej zbudowano, po raz pierwszy w historii kopalni, dwa przylegającego do siebie budynki: maszynowni i kotłowni z wysokim kominem. W kopalni nadal fedrowano węgiel w kierunku wschodnim, czyli w głąb zbocza Golca. Prace modernizacyjne nie wyeliminowały jednak dużego problemu, z jakim zaczęła borykać się kopalnia. Wyczerpywały się już dotychczasowe pokłady węgla, a wydobycie z pokładów głębszych i o małej miąższości, było zbyt niebezpieczne i nieopłacalne. Światłem w tunelu dla potrzeb kopalni stała się mała kopalnia uruchomiona w 1843 r. po zachodniej stronie hałdy o nazwie "Glückauf August". Stała się ona kopalnią "doświadczalną" dla kopalni "Rufolph", a jej pole górnicze – jądrem dla przyszłego pola "Fortuna" w ostatniej fazie kopalni "Rufolph" z szybem "Mehner" (powojennym szybem "Bolesław"). 

W kopalni "Glückauf August" obrano inny, zachodni kierunek eksploracji węgla. Nowatorstwo tych rozwiązań w późniejszych latach stało się bazą przyszłości kopalni na następne ponad 130 lat. W bliższej perspektywie w 1850 r., legło u podstaw likwidacji siedemnastu z dwudziestu szybów peryferyjnych przy drodze węglowej. Do 1945 r. funkcjonowały już tylko szyby "Bernhard", "Hilf" i krańcowy od strony południowo-wschodniej – "Wilchelm". Pełniły one już tylko funkcję szybów wentylacyjnych.

Bardzo kosztowne prace modernizacyjne w szybie "Wiesen" pociągnęły za sobą zmiany w składzie akcjonariuszy gwarectwa, do którego przystąpili przedsiębiorcy ze Świdnicy, czego wyrazem była w 1852 r. zmiana nazwy szybu na "Graf Schweinitz".

W 1860 r. gwarectwo Magnisów przystąpiło do działań restrukturyzacyjnych w administrowaniu kopalniami i polami górniczymi na obszarze Przygórza. Efektem tych zmian była wielka konsolidacja, która dokonała się 1 lipca 1861 r. Do kopalni "Rudolph" przyłączono kopalnie "Sophie", "Hans" i "Glückauf August", oraz pola górnicze "Unverhoff", "Maria" i "Adelheid". W wyniku tych działań i nowych rozwiązań z 1865 r., które powiększyły wielkość pół górniczych do 2 km kwadratowych, doszło w 1866 r. do znacznego powiększenia pola skonsolidowanej kopalni "Rudolph". Jego powierzchnia osiągnęła 13,5 km kwadratowego, czyniąc ją największą kopalnią w okręgu noworudzkim.

Przy wyczerpujących się pokładach węgla w zboczach Golca w 1873 r. podjęto decyzję o przystąpieniu do drążenia nowego szybu wydobywczego, około 350 m na zachód od szybu "Graf Schweinitz", na polu dawnej kolonii "Glückauf August". Wraz z ukończeniem tych prac ziemnych i zabudowaniem nadszybia, powstało nowe centrum kopalni "Rudolph" z jej nowym szybem wydobywczym "Mehner". W kopalni prowadzono prace wydobywcze na dwóch polach – "Sophie", czyli w miejscu dawnej kopalni "Sophie", oraz "Fortuna", którego nazwa nawiązywała do nazwy kopalni "Glückauf August" (niem. Fortuna, Glückauf – szczęście). Stary już szyb „Graf Schweinitz” przekształcono na szyb wentylacyjny, w którym w 1908 r., wraz z elektryfikacją kopalni, zamontowano wentylator z napędem elektrycznym. Po zakończeniu II wojny światowej dalej funkcjonował on jako szyb wentylacyjny „Świdnicki III”. 

Jeszcze przed 1896 r., ok.10 m na południe od szybu "Graf Schweinitz", powstał budynek, w którym w jednej z części parteru mieścił się konsum (bar piwny). Funkcję baru i mieszkania, pełnił też w pierwszych latach po wojnie. W 1947 r. przed jego elewacją frontową zbudowano drewnianą platformę, spełniającą rolę parkietu do tańca. Zrujnowany stał jeszcze w pierwszej połowie lat 70. XX w. Szyb w okresie likwidacji kopalni, około 1976 r. został zaczopowany.

1.  Plan części Przygórza z lokalizacji zespołu kopalni "Rudolph" szybu "Wiesen" i jego peryferyjnych szybów wzdłuż drogi węglowej (autor E. Kawałkowa, B. Adamska)

2. Archiwalna mapa kopalni "Rudolph" z głównym szybem wydobywczym "Wiesen" i kilkoma jej szybami peryferyjnymi z ok. 1830 r. (zbiory archiwum Wyższego Urzędu Górniczego w Katowicach).

 
3. Archiwalna mapa (1931r) z szybem "Graf Schweinitz" (polska-org.pl)

4. Archiwalne zdjęcie (1907) z budynkami kotłowni i maszynowni szybu "Wiesen" z lat 1847-49 (polska-org.pl)

5. Szyb odwadniający głównego szybu wydobywczego "Wiesen" początek XIX w. (autor E. Kawałkowa)

6. Kamienny granicznik na skarpie łącznika szybu "Wiesen" z drogą węglową początek XIX w. (autor E. Kawałkowa)

7. Zdjęcie naziemnych reliktów szybu "Wiesen/Graf Schweinitz" (autor E. Kawałkowa)

8. Lokalizacja zaczopowanego wylotu szybu "Wiesen/Graf Schweinitz" (polska-org.pl)

9. Zdjęcie starej hałdy przy szybie "Wiesen/Graf Schweinitz” (autor E. Kawałkowa)

Opracowanie: Ewa Kawałkowa dla Sołectwa Przygórze w ramach realizacji Funduszu Sołeckiego 2025.