Szlak historii Przygórza. Tablica 2. Kopalnia Węgla Kamiennego Rudolph w Przygórzu

Szlak historii Przygórza. Tablica 2. Kopalnia Węgla Kamiennego "Rudolph" w Przygórzu. Szyb "Mehner" (1875-1948). Szyb " Bolesław " KWK "Piast" Nowa Ruda (1948-1976).

W 1873 r. rodzinne gwarectwo von Magnisów, właścicieli kopalń w Bożkowie, Zaciszu, Kolnie i Przygórzu, podjęło decyzję o wydrążeniu nowego szybu wydobywczego dla kopalni "Rudolph". Miał on stanąć w miejscu pola górniczego dawnej kopalni "Glückauf August" z 1843 r., około 350 m na zachód od dotychczasowego głównego szybu wydobywczego "Graf Schweinitz". Kierowanie pracami drążenia nowego szybu powierzono Burgratowi Mehnerowi. W ciągu dwóch lat, od lipca 1873 r., wydrążono nowy szyb wydobywczy o wymiarach 5,6 x 2,7 m oraz głębokości 460 m. Nadano mu, na cześć kierownika prac, nazwę "Mehner". W trakcie prac ziemnych w nadszybiu powstało kilka budynków i konstrukcji infrastruktury kopalni: kotłownia z wysokim kominem, maszynownia, lampownia, cechownia, budynek administracji kopalni oraz drewniana wieża wyciągowa. Niektóre z nich, po zmianach, istnieją do dzisiaj.

Wydobycie nowym szybem rozpoczęło się w 1875 r. Skałę płonną, po sortowania urobku, wywożono na nową hałdę na południowy-zachód od zabudowań kopalni. W pierwszych latach funkcjonowania szybu "Mehner" znacznie zwiększyła się liczba jego załogi, osiągając stan około 250 pracowników. W 1892 r., wraz z oddaniem do użytku nowej drogi powiatowej z Woliborza do Przygórza (obecna droga nr 3314D), wykonano nowy główny dojazd do kopalni od południowo-zachodniej strony, łączący kopalnię z tą nową drogą. Jeszcze przed 1896 r. przy zbiegu tych dróg, po jego prawej stronie, zbudowano duży budynek o nr 190a, w którym przed II wojną światową działał duży wielobranżowy sklep Anny Bartsch, a tuż po zakończeniu wojny konsum, czyli bar piwny. Natomiast po lewej stronie zbudowano mały parterowy dom nr 190, w którym od 1925 r., wraz z początkiem wojny celnej między Niemcami a Polską, zaczęła działać izba celna. W domu tym od 1950 r. działało ambulatorium, które zastąpiło dawną izbę pielęgniarską, działającą od okresu międzywojennego w dawnym zajeździe "Zum Köpprichtal", a później "Zum Krause" (dom nr 223).

Zmiana przepisów dotyczących własności kopalń w państwie niemieckim wymogła na gwarectwie von Magnisów przeprowadzenie działań dostosowawczych. W wyniku umowy między tym gwarectwem i von Pilatim ze Słupca, właścicielem kopalni "Jan Baptysta", w 1898 r. doszło do utworzenia nowego, silnego gwarectwa działającego na prawach spółki akcyjnej o nazwie "Neuroder Kohlen - und Tonwerke" (Noworudzko-Kolneńskie Zakłady Węgla i Łupku). Początek istnienia gwarectwa to szereg innowacji w kopalni w Przygórzu. Pierwszą nową inwestycją była budowa, wzorowanej na słupieckiej, naziemnej kolejki linowej do transportu węgla, łączącej kopalnię w Przygórzu z kopalnią "Ruben" w Kolnie.

Wobec ciągle zwiększającego się wydobycia węgla w kopalni i znacznych obciążeń wieży wyciągowej, w jej miejscu w 1900 r. zamontowano nową, stalową wieżę, wykonaną w stalowni F. Gierscha, działającej na terenie dawnej huty "Barbara". W latach 1901 i 1914 załoga kopalni liczyła już kolejno 326 i 380 pracowników. Dla tej licznej załogi w 1901 r. zbudowano dużą łaźnię, która po rozbudowie w 1930 r. była przeznaczona aż dla 1200 osób. W ciągu następnych lat w kopalni zachodziły kolejne zmiany. W 1907 r. na terenie kopalni zbudowano własną kuźnię, m.in. do obsługiwania koni, które pracowały w kopalni, także pod ziemią (do 1927 r.). Rezygnacja z pracy tych zwierząt była konsekwencją upowszechniania się w kopalni małych lokomotyw elektrycznych z rozwiniętym przewodem. Pierwszą z nich zastosowano w kopalni "Rudolph" w 1911 r. Innowacja ta stała się możliwa dzięki elektryfikacji kopalni, którą przeprowadzono w 1910 r. W roku tym doszło do zalania kopalni. Z tego powodu część załogi oddelegowano do zbudowania linii elektrycznej na odcinku od kopalni "Jan Baptysta" w Słupcu do kopalni w Przygórzu. Jeszcze w 1908 r, wykonano linię telefoniczną, która także połączyła te dwie kopalnie. Dla jej obsługi w budynku nr 244 należącym do kopalni utworzono centralę telefoniczną.

Kopalnia "Rufolph" nie była kopalnią bezpieczną. W jej pokładach zalegało bardzo dużo gazów zwłaszcza metanu. Ta sytuacja powodowała liczne wyrzuty gazowo-skalne i wybuchy metanu. Pierwszy z nich został odnotowany w 1907 r. W jego wyniku zginął jeden górnik. W archiwum Wyższego Urzędu Górniczego znajdują się potwierdzenia ponad 20 takich zdarzeń. Najtragiczniejszy wypadek miał miejsce 1 września 1958 r., w którym zginęło 14 górników, a 22 uległo podtruciu tlenkiem węgla. Dwaj z nich, a mianowicie Wacław Gawot i Jan Ferenc, jako pierwsi, zostali pochowani na nowo utworzonym cmentarzu w Przygórzu.

W czasie I wojny światowej, gdy bardzo wielu górników z Przygórza zostało zmobilizowanych i wysłanych na front, załogę kopalni zasilono grupą jeńców serbskich, natomiast w trakcie II wojny, w latach 1942-45, na terenie kopalni i byłej huty "Barbara" działał pododdział obozu Gross Rosen.

Po zakończeniu II wojny światowej kopalnia zwiększała stan swojej załogi oraz wielkość wydobycia, stając się jednym z istotniejszych zakładów pracy w okręgu noworudzkim. Do 1957 r. w Przygórzu mieszkali wybrani niemieccy pracownicy kopalni i zakładu mechanicznego. Łącznie z rodzinami była to grupa 85 osób. Specjaliści ci nie otrzymali zgody na wyjazd do Niemiec, a ich zadaniem było uczyć Polaków pracy w kopalni i zakładzie.

Do końca 1945 r. kopalnia nadal nosiła nazwę "Rudolph". Na początku 1946 r., wraz ze zmianą nazwy osady na Przygórze-Huta, otrzymała ona nazwę "Przygórze". W 1948 r., wraz ze skonsolidowaniem jej z kopalniami w Słupcu i w Nowej Rudzie, straciła swoją samodzielność, a jej nazwę zamieniono na szyb "Bolesław" na cześć Bolesława Bieruta. W 1971 r, podjęto decyzję o przystąpieniu do wyciszania kopalni i ostatecznym jej unieruchomieniu, które nastąpiło w 1976 r.

 
1. Główna brama kopalni z perspektywy drogi dojazdowej z 1892 r. (autor E. Kawałkowa)



2. Stary plan kopalni "Rudolph" z szybem "Mehner" 1931 (polska-org.pl)



3. Kopalnia "Rudolph" szyb "Mehner" przed 1900r. (polska-org.pl) 



4. Transportowa kolejka linowa 1900 r. z kopalni "Rudolph" do kopalni "Ruben" w Kolnie (www.volpersdorf.de/Köpprich)



5. Szyb "Mehner" 1930-40 ze stalową wieżą wyciągową 1900 r. (polska-org.pl)



6. Dom nr 190 dawna izba celna (1925-39) od 1950 r. ambulatorium (autor E. Kawałkowa)



7. Dom nr 190a, na parterze z prawej strony mieścił się sklep Anny Bartsch. Po wojnie początkowo bar piwny, później sklep spożywczy (autor E. Kawałkowa)


Opracowanie: Ewa Kawałkowa dla Sołectwa Przygórze. Realizacja w ramach Funduszu Sołeckiego 2025.