Szlak historii Przygórza. Tablica 8. Przygórskie zajazdy

Szlak historii Przygórza. Tablica 8. Przygórskie zajazdy 1860, 1892, 1922.

Druga połowa lat 50. XIX w. to w Przygórzu okres bardzo istotnych inwestycji, oddziałujących na jego rozwój. W kopalni węgla kamiennego "Rudolph", po modernizacji w latach 1847-49, systematycznie zwiększała się liczebność załogi, osiągając w 1855 r. 250 osób. W 1856 r. rozpoczęła się budowa huty żelaza "Barbara", w której w początkowym okresie pracowało 300 osób. Spis ludności w Köpprich w 1845 r. wykazał 177 stałych mieszkańców, zamieszkujących ok. 25 domów. W większości z nich, pracownicy  zakładów wynajmowali pomieszczenia do zamieszkania, często mieszkając po kilku w jednym małym pokoju. 

Dlatego też w 1860 r. rodzina Scholzów, likwidując karczmę z zespołu młyna i tartaku w starym Köpprich, wybudowała, w celowo do tego wybranym miejscu obok zbiegu traktu przez osadę z drogą węglową u podnóża Golca, duży dom, w którym urządzono zajazd nazwany "Gasthaus Scholze", a odcinek drogi obok niego zwano "Gościńcem Scholza". W jego sąsiedztwie, po prawej stronie w niedługi czas później uruchomiono kuźnię (obok domu 222).

W zajeździe tym oferowano pokoje głównie dla pracowników kopalni i huty, ale również dla turystów. Poza pokojami, w zajeździe urządzono bar, w którym podawano piwo, o czym świadczy zbudowana po przeciwnej stronie drogi murowano-ziemna piwniczka, w której jeszcze w pierwszych latach po II wojnie światowej przechowywano beczki z piwem. Po prawej stronie piwniczki, na skarpie, wybudowano drewniany pawilon, który był częścią zespołu zajazdu.

Od 1872 r., po osiągnięciu pełnoletności, właścicielem zajazdu został Franz Scholz najwybitniejszy prywatny przedsiębiorca w historii przedwojennego Przygórza. Prowadząc zajazd, wybudował dom w niższym odcinku Piekielnicy (nr 217), w którym urządził w prawej części mieszkanie dla swojej dopiero co założonej rodziny, a po lewej stronie – pierwszy w Przygórzu sklep wielobranżowy. W 1896 r., kiedy w Przygórzu były już 44 domostwa, F. Scholz przekazał zajazd swojemu synowi Augustowi i z tą chwilą zajazd zwał się "Gasthaus zum Köpprichtal" czyli "Zajazd w Przygórzu". August Scholz w 1900 r. przeprowadził remont budynku zajazdu, a w drewnianym pawilonie po drugiej stronie drogi, dla obsługi turystów, urządził stajnię dla kilku koni. Konie pochodziły z małej stadniny, którą w zespole starego młyna pod koniec XIX w. założył jego ojciec Franz. 

August Scholz zmarł w 1929 r. Zajazd przejął August Krause i przemianował go na "Gashaus Krause", w którym wynajmował pomieszczenia na mieszkania dla pracowników zakładów w Przygórzu, oraz gwarectwu „Neuroder Kohlen- und Tonwerke” na utworzone górnicze przedszkole oraz izbę pielęgniarską, prowadzoną przez siostry zakonne. Tak przedszkole, na parterze budynku po lewej stronie, jak i izba pielęgniarską na piętrze po prawej stronie, funkcjonowały do 1950 r. W roku tym przedszkole przeniesiono do domu nr 207a, a izbę pielęgniarską, już jako ambulatorium, do domu nr 190. Natomiast na parterze w pomieszczeniach po przedszkolu w latach 1950-57 funkcjonowała niemiecka szkoła dla dzieci i młodzieży z rodzin niemieckich, którym nie wydano zezwolenia na wyjazd do Niemiec. Obecnie jest to wielorodzinny budynek mieszkalny.

Początek lat 80. XIX w. to w rejonie Gór Sowich okres gwałtownego rozwoju ruchu turystycznego i powstawania licznych organizacji turystycznych. Jedną z nich było,  powstałe w 1881 r., Towarzystwo Górskie Hrabstwa Kłodzkiego i założona w 1884 r. jego sekcja w Nowej Rudzie. Pierwszym  prezesem tej sekcji został budowniczy nowego szybu wydobywczego kopalni "Rudolph" Burgrat Mehner, ten sam, który w 1876 r. przekazał do Muzeum Starożytności we Wrocławiu fragment kamiennej siekierki neolitycznej Kultury Pucharów Lejkowatych, znalezionej na polu ornym na wysokości huty "Barbara ". To za prezesury Mehnera utworzono na obszarze Gór Sowich główne szlaki turystyczne oraz oznakowano je. 

Z tą chwilą ruch turystyczny rozszerzył się także na obszar Przygórza. Dla obsługi, ciągle rosnącej liczby turystów, w 1892 r. F. Scholz zbudował bardzo duży budynek (dom nr 218), w którym utworzył kolejny zajazd. Jego nazwę "Gasthaus zum Kopernikus" urobiono od nośnej legendy o pochodzeniu z Przygórza Mikołaja Kopernika lub jego rodziny. Zajazd był okazałym obiektem, w którym znajdowały się pokoje gościnne, duża sala okolicznościowa na piętrze i bar na parterze. W sali okolicznościowej organizowane były wszelkie uroczystości, koncerty, w tym i miejscowych kapel, także górniczej kopalni "Rufolph", oraz wszelkie zebrania wiejskie. Do obiektu prowadził łukowato wytyczony podjazd, kierujący się w lewo od głównego traktu przygórskiego, tuż za domem F. Scholza nr 217. Od 1925 r., po śmierci F. Scholza, zajazd prowadziła wdowa po nim – Wilhelmina Scholz. W 1937 r. zaproponowała miejscowemu Stowarzyszeniu Budowy Kościoła Katolickiego w Przygórzu sprzedaż zajazdu za 18-20 tys. RM i przekształcenia go w kościół wraz z plebanią.

W 1946 r., po przejęciu obiektu przez Polaków, utworzono w nim świetlicę, w której do 1973 r. działał Klub Górnika i Biblioteka, finansowane ze środków kopalni. W 1966 r., z okazji tysiąclecia państwa polskiego, przed świetlicą, w miejscu podjazdu do byłego zajazdu, urządzono dwa skrzydłowe skwery. Na prawym ustawiono pomnik górnika, a na lewym posadzono lipę, której w 2023 r. nadano nazwę "Barbara", odnoszącą się do nazwy byłej huty żelaza. Druga część ogródka jordanowskiego, z muszlą koncertową, powstała po prawej stronie świetlicy.

Świetlica stanowiła centrum życia społeczno-kulturalnego społeczności Przygórza. Od 1973 r. obiekt był pod zarządem zakładu ZPAS w Przygórzu, a nowi mieszkańcy osady i pracownicy ZPAS nazywali go Klubem Energetyka. Obecnie w budynku, będącym w większości własnością Gminy Nowa Ruda, funkcjonuje Sala Wiejska i Filia Biblioteki Publicznej Gminy Nowa Ruda.

Na początku lat 20. XX w. w rejonie Gór Sowich kursujące omnibusy zaczęto zastępować komunikacją autobusową. Utworzono kilka tras. Jedną z nich była trasa ze Srebrnej Góry do Woliborza, z odnogą do Przygórza – dojazdem do kopalni i zakładu po byłej hucie. Przy drodze powiatowej do Jugowa, przed mostem szkolnym, utworzony został plac manewrowy. Przy północnej jego części powyżej owego mostu i tuż przy lewym brzegu Piekielnicy w 1922 r. Franz Scholz zbudował jeszcze jeden swój budynek, w którym urządził mały zajazd z kilkoma pokojami na użytkowym poddaszu oraz z konsumem (barem) na parterze. Przy prawej ścianie szczytowej tego zajazdu ustawione były boksy dla koni. Franz Scholz zmarł w 1925 r., ale konsum działał w budynku do końca II wojny. Później do jesieni 1946 r. istniał w nim także mały sklep prowadzony przez Annę Bartsch. Od zimy 1946 r., po wysiedleniu Niemców, w budynku utworzono siedzibę Polskiej Partii Robotniczej dla jej lokalnych działaczy. W 1950 r. przeniesiono do niego przedszkole, które już jako Przedszkole Samorządowe, funkcjonuje do dzisiaj.

Archiwalna pocztówka -"Gasthsus zum Köpprichtal" z drewnianym pawilonem XIX/XX w. (polska-org.pl)

Dawny zajazd "Gasthaus zum Köpprichtal współcześnie (autor E. Kawałkowa)



"Gasthaus zum Kopernikus" XIX/XX w. (polska-org.pl)




Dawny zajazd "Gasthaus zum Kopernikus" z pomnikiem górnika z 1966 r. (autor E. Kawałkowa)




Muszla koncertowa i karuzela z dawnego ogródka jordanowskiego (autor E. Kawałkowa)




Sala okolicznościowa dawnego zajazdu "Gasthaus zum Kopernikus" (autor E. Kawałkowa)



Stare pianino z dawnego wyposażenia zajazdu "Gasthaus zum Kopernikus" (autor E. Kawałkowa)


Oryginalna klatka schodowa dawnego zajazdu "Gasthaus zum Kopernikus" (autor E. Kawałkowa)


Dawny mały zajazd Franza Scholza obecnie siedziba Przedszkola Samorządowego (autor E. Kawałkowa)


Kredens drewniany (1918-1939) obecnie na wyposażeniu Przedszkola Samorządowego w Przygórzu (autor E.Kawałkowa)

Opracowanie: Ewa Kawałkowa dla Sołectwa Przygórze w ramach realizacji Funduszu Sołeckiego 2025.